ऑडियोमेट्री टेस्ट कशी होते? संपूर्ण माहिती

ऑडियोमेट्री टेस्ट कशी होते?

आजकाल ऐकण्याच्या समस्या फक्त वृद्ध व्यक्तींपुरत्या मर्यादित राहिलेल्या नाहीत. मोठ्या आवाजातील हेडफोन्सचा वापर, प्रदूषण, संसर्ग आणि अनुवंशिक कारणांमुळे तरुण वयातही श्रवणशक्ती कमी होण्याच्या तक्रारी वाढत आहेत. अशा वेळी सर्वात आधी केली जाणारी आणि सर्वात महत्त्वाची तपासणी म्हणजे ऑडियोमेट्री टेस्ट. पण ही टेस्ट नेमकी कशी होते, त्यात काय केलं जातं आणि निकालाचा अर्थ कसा लावायचा, याबद्दल अनेकांच्या मनात संभ्रम असतो. या लेखात आपण ऑडियोमेट्री टेस्टबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

ऑडियोमेट्री टेस्ट म्हणजे काय?

ऑडियोमेट्री ही एक वैज्ञानिक पद्धतीने केली जाणारी तपासणी आहे, जी व्यक्तीची श्रवणक्षमता मोजण्यासाठी वापरली जाते. या तपासणीद्वारे कान वेगवेगळ्या फ्रिक्वेन्सी (पिच) आणि वेगवेगळ्या आवाजाच्या तीव्रतेचे (डेसिबल) आवाज किती चांगल्या प्रकारे ऐकू शकतात, हे तपासले जाते. ही तपासणी ऑडिओलॉजिस्ट किंवा प्रशिक्षित तंत्रज्ञांकडून ऑडिओमीटर नावाच्या विशेष यंत्राच्या साहाय्याने केली जाते.

ऑडियोमेट्री टेस्टमुळे कानाला ऐकू येण्यात नेमकी काय आणि किती अडचण आहे, ती अडचण एका कानात आहे की दोन्ही कानांत आहे, आणि ती किती गंभीर आहे, हे स्पष्टपणे समजते. यामुळे पुढील उपचार, हियरिंग एड्सची गरज किंवा इतर वैद्यकीय सल्ला ठरवणे सोपे जाते.

ऑडियोमेट्री टेस्ट का करावी लागते?

अनेक लक्षणे दिसल्यास डॉक्टर किंवा ऑडिओलॉजिस्ट ऑडियोमेट्री टेस्ट करण्याचा सल्ला देतात. यामध्ये पुढील बाबींचा समावेश होतो:

• सतत आवाज दुसऱ्यांदा सांगायला लावणे किंवा टीव्हीचा आवाज मोठा ठेवणे

• फोनवर बोलताना नीट ऐकू न येणे

• गर्दीच्या ठिकाणी बोलणे समजण्यास त्रास होणे

• कानात सतत आवाज येणे (टिनिटस)

• कानदुखी, कान वाहणे किंवा संसर्गाचा इतिहास

• जन्मापासून किंवा लहानपणी बोलण्यास उशीर होणे

• वयोमानानुसार होणारी नैसर्गिक श्रवणहानी

• मोठ्या आवाजाच्या वातावरणात दीर्घकाळ काम करणे (कारखाना, बांधकाम, संगीत क्षेत्र)

याशिवाय, नवजात बालकांची श्रवणक्षमता तपासण्यासाठी, शाळेत प्रवेशापूर्वी, किंवा नोकरीच्या वैद्यकीय तपासणीचा भाग म्हणूनही ऑडियोमेट्री टेस्ट केली जाते.

ऑडियोमेट्री टेस्ट करण्यापूर्वीची तयारी

ही तपासणी अत्यंत सोपी आणि वेदनारहित असते. मात्र काही गोष्टींची काळजी घेतल्यास अचूक निकाल मिळण्यास मदत होते:

• तपासणीपूर्वी कानात मळ साचला असल्यास तो काढून टाकणे आवश्यक असते, कारण मळामुळे आवाज नीट पोहोचत नाही आणि चुकीचा निकाल येऊ शकतो

• तपासणीच्या काही तास आधी मोठ्या आवाजाच्या ठिकाणी (डीजे, फटाके, हेडफोन्सवर मोठा आवाज) जाणे टाळावे

• सर्दी, कानात संसर्ग किंवा कानदुखी असल्यास आधी डॉक्टरांना कळवावे

• तपासणीच्या वेळी शांत आणि सहकार्याची मानसिकता ठेवावी, विशेषतः लहान मुलांच्या बाबतीत

ऑडियोमेट्री टेस्ट कशी केली जाते? टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया

ऑडियोमेट्री टेस्ट पूर्णपणे ध्वनीरोधक (साउंडप्रूफ) खोलीत केली जाते, जेणेकरून बाहेरील कोणताही आवाज तपासणीत अडथळा आणू नये. संपूर्ण प्रक्रिया खालीलप्रमाणे असते:

१. सुरुवातीची तपासणी
सर्वप्रथम ऑडिओलॉजिस्ट ऑटोस्कोपच्या साहाय्याने कानाच्या पडद्याची आणि कान नलिकेची तपासणी करतात. यामुळे कानात मळ, संसर्ग किंवा इतर कोणतीही शारीरिक अडचण आहे का, हे तपासले जाते.

२. हेडफोन्स लावणे
व्यक्तीला एका शांत आणि ध्वनीरोधक खोलीत बसवले जाते आणि विशेष प्रकारचे हेडफोन्स कानावर लावले जातात. काही वेळा हाडांमधून आवाज तपासण्यासाठी एक वेगळे उपकरण कानामागील हाडावर (बोन कंडक्टर) ठेवले जाते.

३. प्युअर टोन ऑडियोमेट्री (Pure Tone Audiometry)
ही सर्वात सामान्य पद्धत आहे. यामध्ये हेडफोन्सद्वारे वेगवेगळ्या फ्रिक्वेन्सीचे (कमी पिचपासून उंच पिचपर्यंत) आणि वेगवेगळ्या तीव्रतेचे आवाज एकेक करून ऐकवले जातात. व्यक्तीला जेव्हा जेव्हा आवाज ऐकू येतो, तेव्हा त्याने हातातील बटण दाबायचे असते किंवा हात वर करायचा असतो. प्रत्येक कानासाठी ही चाचणी स्वतंत्रपणे केली जाते.

४. बोन कंडक्शन टेस्ट
यामध्ये आवाज कानाच्या पडद्यामार्गे नाही, तर कवटीच्या हाडामार्गे थेट आतील कानापर्यंत पोहोचवला जातो. यामुळे श्रवणहानी कानाच्या बाहेरील भागात आहे की आतील भागात आहे, हे स्पष्ट होते.

५. स्पीच ऑडियोमेट्री (Speech Audiometry)
या टप्प्यात व्यक्तीला वेगवेगळे शब्द किंवा वाक्ये वेगवेगळ्या आवाजाच्या पातळीत ऐकवले जातात आणि ती व्यक्ती किती स्पष्टपणे शब्द ओळखू शकते आणि पुन्हा सांगू शकते, हे तपासले जाते. यामुळे केवळ आवाज ऐकू येणेच नाही, तर बोलणे समजण्याची क्षमताही तपासली जाते.

६. टिंपॅनोमेट्री (आवश्यकतेनुसार)
काही प्रकरणांत कानाच्या पडद्याची हालचाल आणि मधल्या कानातील दाब तपासण्यासाठी टिंपॅनोमेट्री केली जाते. यामुळे कानात द्रव साचला आहे का किंवा पडद्यात काही अडचण आहे का, हे समजते.

संपूर्ण ऑडियोमेट्री टेस्ट साधारणपणे १५ ते ३० मिनिटांत पूर्ण होते आणि यामध्ये कोणत्याही प्रकारची सुई, इंजेक्शन किंवा वेदना नसते.

ऑडियोग्राम म्हणजे काय आणि निकाल कसा वाचायचा?

ऑडियोमेट्री टेस्टचा निकाल "ऑडियोग्राम" नावाच्या आलेखाच्या स्वरूपात दिला जातो. या आलेखात फ्रिक्वेन्सी (हर्ट्झमध्ये) आडव्या अक्षावर आणि आवाजाची तीव्रता (डेसिबलमध्ये) उभ्या अक्षावर दाखवली जाते. उजव्या आणि डाव्या कानाचे निकाल वेगवेगळ्या चिन्हांनी आणि रंगांनी दाखवले जातात.

साधारण श्रवणक्षमतेच्या पातळ्या पुढीलप्रमाणे विभागल्या जातात:

• सर्वसाधारण श्रवणक्षमता: ० ते २५ डेसिबल

• सौम्य श्रवणहानी: २६ ते ४० डेसिबल

• मध्यम श्रवणहानी: ४१ ते ५५ डेसिबल

• मध्यम ते तीव्र श्रवणहानी: ५६ ते ७० डेसिबल

• तीव्र श्रवणहानी: ७१ ते ९० डेसिबल

• अतितीव्र श्रवणहानी: ९० डेसिबलपेक्षा जास्त

ऑडिओलॉजिस्ट या आलेखाचे विश्लेषण करून श्रवणहानीचा प्रकार (कंडक्टिव्ह, सेन्सोरिन्युरल किंवा मिश्र) आणि तिची तीव्रता ठरवतात, आणि त्यानुसार पुढील उपचार किंवा हियरिंग एडची शिफारस करतात.

ऑडियोमेट्री टेस्टचे प्रकार

गरजेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारच्या ऑडियोमेट्री चाचण्या केल्या जातात:

• प्युअर टोन ऑडियोमेट्री – सर्वसामान्य श्रवणचाचणी, मोठ्या मुलांसाठी आणि प्रौढांसाठी

• स्पीच ऑडियोमेट्री – बोलणे समजण्याची क्षमता तपासण्यासाठी

• बेरा (BERA/ABR) टेस्ट – नवजात बालकांसाठी आणि सहकार्य न करू शकणाऱ्या व्यक्तींसाठी

• ओएई (OAE) टेस्ट – आतील कानाच्या केसपेशींची कार्यक्षमता तपासण्यासाठी, नवजात बालकांच्या स्क्रीनिंगसाठी वापरली जाते

• टिंपॅनोमेट्री – मधल्या कानाच्या कार्यक्षमतेसाठी

ऑडियोमेट्री टेस्टनंतर पुढे काय?

निकालानुसार ऑडिओलॉजिस्ट पुढील सल्ला देतात. जर सौम्य किंवा मध्यम श्रवणहानी आढळली, तर हियरिंग एडची शिफारस केली जाऊ शकते. काही प्रकरणांत औषधोपचार, शस्त्रक्रिया किंवा स्पीच थेरपीचीही गरज भासू शकते. लहान मुलांमध्ये लवकर निदान झाल्यास भाषा आणि बोलण्याचा विकास वेळेत होण्यास मोठी मदत होते, त्यामुळे मुलांच्या बाबतीत ऑडियोमेट्री टेस्ट शक्य तितक्या लवकर करून घेणे महत्त्वाचे असते.

VR Speech and Hearing Clinic मध्ये ऑडियोमेट्री टेस्ट का करावी?

VR Speech and Hearing Clinic, पुणे येथे अत्याधुनिक ऑडिओमीटर उपकरणे आणि अनुभवी ऑडिओलॉजिस्ट यांच्या मार्गदर्शनाखाली अचूक आणि विश्वासार्ह ऑडियोमेट्री टेस्ट केली जाते. लहान मुलांपासून ते वयोवृद्धांपर्यंत सर्व वयोगटातील रुग्णांसाठी येथे सविस्तर तपासणी, स्पष्ट अहवाल आणि योग्य उपचारांचे मार्गदर्शन दिले जाते. तपासणीनंतर आवश्यकता भासल्यास येथेच दर्जेदार हियरिंग एड्सचे पर्यायही उपलब्ध करून दिले जातात.

जर तुम्हाला किंवा तुमच्या कुटुंबातील कोणाला ऐकण्यासंदर्भात कोणतीही तक्रार जाणवत असेल, तर वेळ न घालवता VR Speech and Hearing Clinic मध्ये ऑडियोमेट्री टेस्ट करून घ्या आणि निश्चिंत राहा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. ऑडियोमेट्री टेस्टला किती वेळ लागतो?
साधारणपणे ही तपासणी १५ ते ३० मिनिटांत पूर्ण होते, प्रकारानुसार वेळ कमी-जास्त होऊ शकतो.

२. ऑडियोमेट्री टेस्ट वेदनादायक असते का?
नाही, ही पूर्णपणे वेदनारहित आणि सुरक्षित तपासणी आहे. यात कोणतीही सुई किंवा इंजेक्शन वापरले जात नाही.

३. लहान मुलांची ऑडियोमेट्री टेस्ट करता येते का?
हो, नवजात बालकांपासून सर्व वयोगटातील मुलांसाठी वेगवेगळ्या पद्धती (जसे OAE, BERA) वापरून ही तपासणी केली जाते.

४. ऑडियोमेट्री टेस्टसाठी कोणती विशेष तयारी करावी लागते का?
तपासणीपूर्वी कानातील मळ काढणे आणि मोठ्या आवाजाच्या ठिकाणी जाणे टाळणे एवढी काळजी घेतली तरी पुरेसे असते.

५. ऑडियोग्राम रिपोर्ट कोण समजावून सांगतो?
प्रशिक्षित ऑडिओलॉजिस्ट तुमचा ऑडियोग्राम रिपोर्ट सविस्तर समजावून सांगतात आणि पुढील उपचारांचा सल्ला देतात.

६. किती वेळाने ऑडियोमेट्री टेस्ट पुन्हा करावी?
सर्वसाधारणपणे दरवर्षी किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार, तसेच लक्षणे बदलल्यास पुन्हा तपासणी करावी.