कानात आवाज येण्याची कारणे, लक्षणे व उपाय
कानात आवाज येण्याची कारणे: Tinnitus ची लक्षणे, उपचार आणि काळजी
तुमच्या कानात शांततेतही शिट्टी वाजल्यासारखा, गुणगुण करणारा किंवा घंटा वाजल्यासारखा आवाज येतो का? बाहेर कोणताही आवाज नसताना कानात आवाज ऐकू येण्याच्या या त्रासाला वैद्यकीय भाषेत टिनिटस (Tinnitus) म्हणतात. हा स्वतः आजार नसतो. अनेकदा कान, श्रवणशक्ती किंवा एकूण आरोग्याशी संबंधित एखाद्या समस्येचे ते लक्षण असते. अहिल्यानगर आणि छत्रपती संभाजीनगर परिसरातील अनेक रुग्ण "कानात आवाज येतो, पण कारण समजत नाही" अशी तक्रार घेऊन येतात. या लेखात कानात आवाज येण्याची प्रमुख कारणे, लक्षणे, तपासणी आणि उपचार सोप्या भाषेत सांगितले आहेत.
कानात आवाज येणे म्हणजे नेमके काय?
कानात आवाज येणे म्हणजे आजूबाजूला कोणताही स्रोत नसताना फक्त तुम्हालाच ऐकू येणारा आवाज. तो एका कानात किंवा दोन्ही कानांत येऊ शकतो. काहींना तो थोडा वेळ येतो आणि आपोआप थांबतो. काहींना तो दिवसरात्र सतत जाणवतो. शांत खोलीत किंवा रात्री झोपताना हा आवाज जास्त स्पष्ट वाटतो, कारण तेव्हा बाहेरचे आवाज कमी असतात.
कानात आवाज येण्याची प्रमुख कारणे
कानात आवाज येण्यामागे एकच कारण असेल असे नाही. खालील कारणे सर्वात जास्त आढळतात.
१) मोठ्या आवाजाचा संपर्क
डीजे, लग्नातील बँड, कारखान्यातील यंत्रे, फटाके किंवा सतत मोठ्या आवाजात इअरफोन वापरणे यामुळे आतील कानातील नाजूक केसासारख्या पेशींना इजा होऊ शकते. एकदा या पेशी खराब झाल्या की कानात सतत आवाज येऊ लागतो आणि ऐकू येणेही कमी होऊ शकते.
२) वयानुसार श्रवणशक्ती कमी होणे
वय वाढते तसे आतील कानाची क्षमता हळूहळू कमी होते. अशा वेळी टिनिटसचा त्रास सुरू होण्याची शक्यता वाढते. अनेक वेळा ऐकू कमी येणे आणि कानात आवाज येणे ही दोन्ही लक्षणे एकत्र दिसतात.
३) कानात मळ (Ear Wax) साचणे
कानाच्या नळीत मळ जास्त साचला किंवा घट्ट झाला की कानात दाब, जडपणा आणि आवाज जाणवतो. हे कारण सर्वात सोपे आणि उपचार करण्यास सहज असते. मात्र घरी काडी, पिन किंवा बड्सने मळ काढण्याचा प्रयत्न केल्यास तो आणखी आत ढकलला जाऊ शकतो.
४) कानाचा संसर्ग आणि सर्दी
सर्दी, सायनस किंवा मधल्या कानाच्या संसर्गात (Otitis Media) कानात द्रव साचतो. त्यामुळे कान वाजतात आणि जड वाटतात. संसर्ग बरा झाल्यावर हा त्रास अनेकदा कमी होतो.
५) काही औषधे
अॅस्पिरिन, काही वेदनाशामक आणि काही प्रतिजैविके यांमुळे कानात आवाज येऊ शकतो. औषधामुळे असा त्रास होत आहे असे वाटल्यास स्वतःहून औषध बंद करू नका. डॉक्टरांना सांगा.
६) इतर आरोग्य समस्या
उच्च रक्तदाब, मधुमेह, थायरॉईडचे विकार, रक्ताभिसरणातील अडचणी आणि जबड्याच्या सांध्याचा (TMJ) त्रास यांचाही कानातील आवाजाशी संबंध असू शकतो.
७) डोके किंवा मानेला दुखापत
अपघात किंवा मार लागल्यानंतर कानातील किंवा मेंदूतील श्रवणमार्गावर परिणाम होऊन टिनिटस सुरू होऊ शकतो.
८) ताण, चिंता आणि अपुरी झोप
ताण हे टिनिटसचे थेट एकमेव कारण नसले तरी तो आवाज जास्त त्रासदायक वाटायला लावतो. झोप कमी झाली की आवाज आणखी जाणवतो आणि त्यामुळे ताण वाढतो, असे चक्र तयार होते.
कानातील आवाजाचे प्रकार आणि लक्षणे
प्रत्येकाला हा आवाज वेगळा वाटतो. काहींना शिट्टी किंवा घंटा, काहींना भुणभुण किंवा गुणगुण, तर काहींना फुसफुस किंवा क्लिक असा आवाज येतो. याबरोबर खालील लक्षणे दिसू शकतात:
कानात दाब किंवा जडपणा जाणवणे
लोक बोलताना कमी स्पष्ट ऐकू येणे
टीव्हीचा आवाज वाढवावा लागणे
लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण
झोप न लागणे आणि चिडचिड
ही लक्षणे दिसल्यास लगेच तपासणी करा
पुढीलपैकी काहीही असेल तर वाट पाहू नका आणि तज्ज्ञांकडे जा:
आवाज फक्त एकाच कानात येत असेल
आवाज अचानक सुरू झाला आणि ऐकू येणे कमी झाले
हृदयाच्या ठोक्याप्रमाणे लयबद्ध आवाज येत असेल
चक्कर, तोल जाणे किंवा उलटी होत असेल
कानातून पाणी, पू किंवा रक्त येत असेल
आवाज काही आठवडे टिकून राहत असेल आणि झोप, काम यावर परिणाम होत असेल
तपासणी कशी केली जाते?
सर्वात आधी कानाची तपासणी करून मळ, संसर्ग किंवा पडद्याची स्थिती पाहिली जाते. त्यानंतर ऑडिओलॉजिकल असेसमेंट (Audiological Assessment) केली जाते. यात Pure Tone Audiometry द्वारे कोणत्या आवाजाला किती ऐकू येते हे तपासले जाते. तुम्हाला येणारा आवाज कोणत्या पिचचा आणि किती मोठा आहे याचीही नोंद घेतली जाते. या निष्कर्षांवरून कारण ठरवता येते आणि योग्य उपचार निवडता येतो. गरज वाटल्यास ENT डॉक्टरांकडे पुढील तपासणीसाठी पाठवले जाते.
कानात आवाज येण्यावर उपचार
उपचार कारणावर अवलंबून असतात.
कानातला मळ काढणे: मळ हे कारण असल्यास सुरक्षित पद्धतीने मळ काढल्यावर आवाज लगेच कमी होतो.
संसर्गावर उपचार: संसर्ग असेल तर डॉक्टरांनी दिलेल्या औषधांनी तो बरा केल्यावर त्रास कमी होतो.
हिअरिंग एड (Hearing Aid): ज्यांना ऐकू कमी येते आणि कानात आवाजही येतो, त्यांना हिअरिंग एडचा चांगला फायदा होऊ शकतो. बाहेरचे आवाज वाढल्यामुळे कानातला आवाज मागे पडतो. काही आधुनिक हिअरिंग एडमध्ये टिनिटससाठी विशेष साउंड थेरपीची सोयही असते.
साउंड थेरपी: मंद पार्श्वसंगीत, पंख्याचा आवाज किंवा विशेष थेरपी साउंड वापरून मेंदूचे त्या आवाजाकडे लक्ष कमी करता येते.
काउन्सेलिंग आणि सवयींमध्ये बदल: टिनिटससोबत जगण्याची सवय लावणे, ताण कमी करणे आणि झोपेची शिस्त पाळणे याने मोठा फरक पडतो.
लक्षात ठेवा, प्रत्येक रुग्णाचे कारण वेगळे असते. त्यामुळे इंटरनेटवरील घरगुती उपायांच्या भरवशावर न राहता आधी योग्य तपासणी करणे गरजेचे आहे.
कानांची काळजी आणि प्रतिबंध
इअरफोन किंवा हेडफोन वापरताना आवाज ६०% पेक्षा जास्त ठेवू नका आणि दर तासाला थोडा ब्रेक घ्या.
मोठ्या आवाजाच्या ठिकाणी (डीजे, मिरवणूक, कारखाना) इअरप्लग वापरा.
कानात काडी, पिन, माचिसची काडी किंवा कॉटन बड्स घालू नका.
सर्दी झाल्यास ती दुर्लक्षित करू नका आणि कानात दाब वाटल्यास तपासणी करा.
रक्तदाब आणि साखर नियंत्रणात ठेवा.
कॅफिन, जास्त मीठ आणि धूम्रपान कमी करा. काहींमध्ये त्यामुळे आवाज वाढतो.
नियमित झोप आणि थोडा व्यायाम किंवा ध्यान यामुळे ताण कमी राहतो.
वर्षातून एकदा श्रवण तपासणी करून घ्या, विशेषतः ५० वर्षांनंतर.
VR Speech and Hearing Clinic मध्ये काय मिळेल?
VR Speech and Hearing Clinic अहिल्यानगर आणि छत्रपती संभाजीनगर परिसरातील रुग्णांसाठी कान आणि श्रवणविषयक सेवा देते. येथे श्रवण तपासणी (Audiological Assessment), कानातील मळ काढणे, टिनिटस उपचार आणि मार्गदर्शन तसेच स्पीच थेरपी उपलब्ध आहे. Signia, Phonak, Widex, Oticon, Starkey आणि ReSound या नामांकित ब्रँडची हिअरिंग एड्स तुमच्या गरजेनुसार आणि बजेटनुसार सुचवली जातात.
रुग्णांच्या सोयीसाठी मोफत होम फिटिंग, ७ दिवसांचा ट्रायल आणि EMI ची सुविधा दिली जाते. त्यामुळे घाई न करता, स्वतः अनुभव घेऊन निर्णय घेता येतो. कानात आवाज येण्याचा त्रास असेल तर तो सहन करत बसू नका. लवकर तपासणी केल्यास कारण लवकर समजते आणि उपचार सोपे होतात.
निष्कर्ष
कानात आवाज येणे हा त्रास सामान्य असला तरी तो दुर्लक्षित करू नये. मळ, संसर्ग, मोठा आवाज, वाढते वय, औषधे किंवा आरोग्याच्या इतर समस्या अशी अनेक कारणे असू शकतात. योग्य तपासणी, योग्य उपचार आणि कानांची नियमित काळजी घेतल्यास हा त्रास नक्कीच नियंत्रणात आणता येतो. आजच VR Speech and Hearing Clinic शी संपर्क साधा आणि तुमच्या कानांची तज्ज्ञांकडून तपासणी करून घ्या.
FAQs (प्रश्न आणि उत्तरे )
प्रश्न १: कानात आवाज येणे गंभीर आहे का?
उत्तर: बहुतेक वेळा ते गंभीर नसते. पण एकाच कानात आवाज येणे, अचानक ऐकू कमी होणे, चक्कर किंवा कानातून स्राव येणे अशी लक्षणे असतील तर लगेच तपासणी करा.
प्रश्न २: कानात आवाज येणे कायमचे बरे होते का?
उत्तर: कारण मळ किंवा संसर्ग असेल तर उपचारानंतर पूर्ण आराम मिळतो. आतील कानाच्या इजेमुळे असेल तर आवाज पूर्ण जाईलच असे नाही. पण साउंड थेरपी, हिअरिंग एड आणि काउन्सेलिंगने त्रास खूप कमी करता येतो.
प्रश्न ३: कानात आवाज येत असल्यास घरी काय करावे?
उत्तर: शांत जागी न राहता मंद पार्श्वसंगीत किंवा पंख्याचा आवाज ठेवा, ताण कमी करा, पुरेशी झोप घ्या आणि कानात काहीही घालू नका. त्रास कायम राहिल्यास तपासणी करा.
प्रश्न ४: हिअरिंग एडमुळे कानातला आवाज कमी होतो का?
उत्तर: ज्यांना ऐकू कमी येते आणि टिनिटसही आहे, त्यांना हिअरिंग एडचा चांगला फायदा होऊ शकतो. बाहेरचे आवाज स्पष्ट ऐकू आल्याने कानातला आवाज कमी जाणवतो.
प्रश्न ५: इअरफोनमुळे कान वाजू शकतात का?
उत्तर: हो. जास्त आवाजात आणि जास्त वेळ इअरफोन वापरल्यास आतील कानाच्या पेशींना इजा होऊ शकते. आवाज ६०% च्या आत ठेवा आणि मधे ब्रेक घ्या.
प्रश्न ६: VR Speech and Hearing Clinic मध्ये कोणत्या सुविधा मिळतात?
उत्तर: श्रवण तपासणी, कानातील मळ काढणे, टिनिटस उपचार, स्पीच थेरपी, नामांकित ब्रँडची हिअरिंग एड्स, मोफत होम फिटिंग, ७ दिवसांचा ट्रायल आणि EMI सुविधा उपलब्ध आहेत.



