Autism Meaning in Marathi – ऑटिझम म्हणजे काय? लक्षणे, कारणे, उपचार

ऑटिझम म्हणजे काय? Autism Meaning in Marathi – लक्षणे, कारणे, निदान आणि उपचार

Autism meaning in Marathi म्हणजे ऑटिझम किंवा स्वमग्नता. वैद्यकीय भाषेत याला Autism Spectrum Disorder (ASD) म्हणजेच ऑटिझम स्पेक्ट्रम डिसऑर्डर म्हणतात. ही मेंदूच्या विकासाशी संबंधित (न्यूरोडेव्हलपमेंटल) स्थिती आहे. यामुळे व्यक्तीचा सामाजिक संवाद, भाषा आणि संवाद कौशल्ये, वर्तन आणि संवेदनांना दिला जाणारा प्रतिसाद यांमध्ये फरक दिसतो.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अंदाजानुसार 2021 मध्ये जगात सुमारे 127 पैकी 1 व्यक्तीला ऑटिझम होता. ऑटिझम प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगळ्या स्वरूपात दिसतो. म्हणूनच त्याला "स्पेक्ट्रम" म्हणतात. लवकर लक्षणे ओळखणे आणि योग्य तज्ज्ञांकडून मूल्यमापन करून घेणे मुलाच्या विकासासाठी खूप महत्त्वाचे ठरते.

या लेखात तुम्ही वाचाल:

• ऑटिझमचा मराठीतील अर्थ आणि स्पेक्ट्रम म्हणजे काय

• वयानुसार सुरुवातीची चिन्हे आणि प्रमुख लक्षणे

• ऑटिझम, स्पीच डिले आणि ऐकण्याची समस्या यांतील फरक

• कारणे, जोखीम घटक आणि प्रचलित गैरसमज

• निदान कसे होते आणि कोणते तज्ज्ञ मदत करतात

• थेरपी, घरगुती मदत आणि शालेय शिक्षण

• भारतातील हक्क, डिसेबिलिटी सर्टिफिकेट आणि UDID

  

ऑटिझमचा मराठीत अर्थ काय?

“Autism” हा शब्द ग्रीक “autos” म्हणजे "स्वतः" या शब्दावरून आला आहे. मराठीत ऑटिझमसाठी ऑटिझम, स्वमग्नता आणि आत्मकेंद्रीपणा हे शब्द वापरले जातात. ऑटिझम असलेल्या व्यक्तीला "ऑटिस्टिक व्यक्ती" असे म्हटले जाते.

"स्वमग्नता" किंवा "आत्मकेंद्रीपणा" या शब्दांमुळे अनेकदा गैरसमज होतो की मूल जाणूनबुजून स्वतःतच रमलेले असते किंवा इतरांकडे दुर्लक्ष करते. प्रत्यक्षात ऑटिझम असलेली व्यक्ती जग समजून घेण्याची आणि संवाद साधण्याची पद्धत वेगळी असल्यामुळे सामाजिक परिस्थितीत वेगळ्या प्रकारे प्रतिसाद देते.

लक्षात ठेवण्यासारख्या काही गोष्टी:

• ऑटिझम संसर्गजन्य नाही. तो एखाद्याकडून दुसऱ्याला होत नाही.

• ऑटिझम पालकांच्या संगोपनाच्या चुकीमुळे होत नाही.

• ऑटिझम ही आयुष्यभर सोबत राहणारी विकासात्मक स्थिती आहे. योग्य आधार आणि थेरपी मिळाल्यास व्यक्ती आपल्या क्षमतांचा चांगला विकास करू शकते.

ऑटिझम स्पेक्ट्रम म्हणजे काय?

स्पेक्ट्रम म्हणजे एक विस्तृत श्रेणी. काही व्यक्तींना दैनंदिन जीवनात थोड्या मदतीची गरज असते, तर काहींना रोजच्या कामांसाठी आणि संवादासाठी अधिक सातत्याने मदत लागते. WHO नुसार ऑटिझम असलेल्या व्यक्तींच्या क्षमता आणि गरजा वेगवेगळ्या असतात आणि काळानुसार बदलूही शकतात.

पूर्वी Autistic Disorder, Asperger’s Syndrome आणि PDD-NOS अशी वेगळी नावे वापरली जात. सध्याच्या DSM-5 वर्गीकरणात ही सर्व नावे Autism Spectrum Disorder (ASD) या एकाच निदानाखाली आली आहेत. DSM-5 मध्ये गरजेनुसार तीन "सपोर्ट लेव्हल" वर्णन केल्या जातात:

• लेव्हल 1: आधाराची गरज (Requiring support)

• लेव्हल 2: भरीव आधाराची गरज (Requiring substantial support)

• लेव्हल 3: खूप भरीव आधाराची गरज (Requiring very substantial support)

या लेव्हल्स कायमस्वरूपी नसतात. वय, परिस्थिती आणि मिळालेल्या आधारानुसार त्या बदलू शकतात. अगदी लहान मुलांमध्ये सुरुवातीलाच लेव्हल ठरवणे अवघड असू शकते.

ऑटिझम किती सामान्य आहे?

WHO च्या अंदाजानुसार 2021 मध्ये जगात सुमारे 1 पैकी 127 व्यक्तीला ऑटिझम होता. वेगवेगळ्या अभ्यासांत हे प्रमाण वेगवेगळे आढळले आहे. अनेक कमी आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांत खरे प्रमाण अजून माहीत नाही. भारतातही अचूक लोकसंख्या-आधारित अभ्यास कमी आहेत. वाढती जागरूकता आणि सुधारलेली निदान पद्धत यामुळे अधिक मुलांची ओळख होत आहे. मुलांमध्ये निदान जास्त होते. मुलींमध्ये लक्षणे वेगळ्या स्वरूपात दिसू शकतात आणि त्यांचे निदान उशिरा होऊ शकते.

ऑटिझमची प्रमुख लक्षणे

ऑटिझमची लक्षणे मुख्यतः दोन क्षेत्रांत दिसतात: सामाजिक संवाद आणि संवादातील फरक, तसेच पुनरावृत्तीचे वर्तन आणि ठराविक आवडी. संवेदनांना वेगळा प्रतिसाद हेही अनेक मुलांमध्ये आढळते.

सामाजिक संवाद आणि भावनिक देवाणघेवाण

• नावाने हाक मारल्यावर कमी प्रतिसाद देणे

• डोळ्यांत डोळे घालून पाहणे कमी असणे

• आनंद, आवड किंवा वस्तू इतरांना दाखवण्यासाठी बोट न दाखवणे

• इतर मुलांबरोबर खेळण्यात, संवाद साधण्यात किंवा मित्र बनवण्यात अडचण

• नाटकी खेळ (pretend play) कमी असणे

भाषा आणि संवाद

• बोलण्यास उशीर होणे, किंवा आधी बोललेले शब्द नंतर कमी होणे

• आपली गरज शब्दांऐवजी हात धरून वस्तू मागणे किंवा इशाऱ्यांनी सांगणे

• ऐकलेले शब्द किंवा वाक्य पुन्हा पुन्हा बोलणे (echolalia)

• संभाषण सुरू ठेवण्यात किंवा समोरच्याच्या भावना समजण्यात अडचण

• हावभाव आणि चेहऱ्यावरील भाव कमी वापरणे

पुनरावृत्तीचे वर्तन आणि ठराविक आवडी

• हात हलवणे, गोल फिरणे, वस्तू फिरवणे किंवा रांगेत मांडणे

• एकाच प्रकारच्या खेळात किंवा विषयात अत्यंत जास्त रस

• दिनक्रम किंवा जागेत बदल झाल्यास अस्वस्थ होणे

• वस्तूच्या एखाद्या भागावरच (उदा. चाक) लक्ष केंद्रित करणे

संवेदनांमधील फरक

• मोठा आवाज, तेजस्वी प्रकाश, ठराविक स्पर्श, कपड्यांचा पोत किंवा वास खूप त्रासदायक वाटणे

• काही मुलांमध्ये याउलट संवेदना कमी जाणवणे, उदा. दुखापतीला कमी प्रतिसाद

यापैकी एखादे लक्षण दिसले म्हणजे ऑटिझम आहे असे नाही. अनेक मुलांमध्ये यातील काही गोष्टी दिसतात. काही लक्षणे एकत्र, दीर्घकाळ आणि मुलाच्या दैनंदिन कामकाजावर परिणाम करणारी असतील, तर तज्ज्ञांकडून मूल्यमापन करून घेणे योग्य ठरते.

वयानुसार सुरुवातीची चिन्हे: कधी सावध व्हावे?

ऑटिझमची चिन्हे बहुतेक वेळा पहिल्या दोन-तीन वर्षांत दिसू लागतात. खालील गोष्टी "रेड फ्लॅग" मानल्या जातात. याचा अर्थ निदान झाले असा नाही, तर मूल्यमापन करून घेण्याची वेळ आली आहे.

• 6 ते 9 महिने: मोठे हसू किंवा आनंदाचे भाव कमी, आवाज आणि हावभावांची देवाणघेवाण कमी

• 12 महिने: बडबड न करणे, बोट दाखवणे किंवा टाटा करणे यांसारखे इशारे न करणे, नावाला प्रतिसाद न देणे

• 16 महिने: एकही अर्थपूर्ण शब्द न बोलणे

• 24 महिने: अर्थपूर्ण दोन शब्दांची वाक्ये न बोलणे (फक्त ऐकलेले पुन्हा बोलणे वगळून)

• कोणत्याही वयात: आधी शिकलेले शब्द किंवा सामाजिक कौशल्ये हरवणे (regression). हे दिसल्यास लगेच तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

शाळेच्या वयात लक्षणे अशा स्वरूपात दिसू शकतात:

• मित्र बनवण्यात आणि टिकवण्यात अडचण

• शब्दशः अर्थ घेणे, विनोद किंवा सूचक बोलणे न समजणे

• ठरलेल्या पद्धतीबाहेर काही झाल्यास खूप चिंता किंवा राग

• एखाद्या विषयावर तासनतास बोलत राहणे

काही मुले आणि प्रौढ आपली लक्षणे लपवण्याचा (masking) प्रयत्न करतात. त्यामुळे ऑटिझमची ओळख मोठ्या वयात होऊ शकते.

पालक म्हणून लक्षात ठेवा: मूल्यमापनासाठी निदान होण्याची वाट पाहण्याची गरज नाही. काळजी वाटत असेल तर लगेच बालरोगतज्ज्ञ किंवा विकासात्मक तज्ज्ञांशी बोला.

ऑटिझम, स्पीच डिले आणि ऐकण्याची समस्या: फरक काय?

बोलण्यास उशीर होण्याची अनेक कारणे असू शकतात. म्हणूनच योग्य कारण शोधणे गरजेचे आहे.

• केवळ स्पीच डिले: मूल लोकांमध्ये रस घेते, इशारे वापरते, नाव ऐकून प्रतिसाद देते, नाटकी खेळ खेळते. फक्त शब्द आणि वाक्ये येण्यास उशीर होतो.

• ऐकण्याची समस्या (hearing loss): मूल आवाजांना प्रतिसाद देत नाही असे वाटू शकते आणि बोलण्याचा विकासही उशिरा होतो. सहसा मूल इशारे, चेहरे आणि दृश्य संकेत वापरून संवाद साधण्याचा प्रयत्न करते. फक्त निरीक्षणावरून याचा अंदाज बांधणे अवघड असते. ऐकण्याची चाचणीच अचूक उत्तर देते.

• ऑटिझम: बोलण्याबरोबरच सामाजिक संवाद, वर्तन, ठराविक आवडी आणि संवेदनांमध्येही फरक दिसतो. काही ऑटिस्टिक मुले चांगले बोलतात, पण संभाषण समजण्यात अडचण येते.

या स्थिती एकाच मुलात एकत्रही असू शकतात. ऑटिझम असलेल्या मुलालाही ऐकण्याची समस्या असू शकते. म्हणून बोलण्यास उशीर, नावाला कमी प्रतिसाद किंवा संवादात अडचण असेल, तर ऑटिझमचे मूल्यमापन करताना ऐकण्याची तपासणी (hearing evaluation) आवर्जून करून घ्यावी. लहान मुलांमध्ये वयानुसार OAE, BERA, प्ले ऑडिओमेट्री यांसारख्या चाचण्या ऑडिओलॉजिस्ट करू शकतात.

ऑटिझमची कारणे आणि जोखीम घटक

ऑटिझमचे एकच निश्चित कारण नाही. WHO नुसार अनुवांशिक आणि पर्यावरणीय अशा अनेक घटकांचा एकत्रित परिणाम होऊ शकतो. अभ्यासांत खालील गोष्टी ऑटिझम असलेल्या मुलांमध्ये किंवा त्यांच्या पालकांमध्ये तुलनेने जास्त आढळल्या आहेत:

• पालकांचे वाढलेले वय

• गर्भधारणेदरम्यान आईला मधुमेह

• गर्भावस्थेत हवेतील प्रदूषक किंवा काही जड धातूंचा संपर्क

• मुदतपूर्व जन्म, कमी वजनाचे बाळ, जन्मावेळची गंभीर गुंतागुंत

• गर्भावस्थेत काही फिट्सच्या औषधांचा (उदा. valproate, carbamazepine) संपर्क

हे जोखीम घटक आहेत, थेट कारण नव्हे. हे घटक असलेल्या अनेक मुलांना ऑटिझम होत नाही आणि हे घटक नसतानाही ऑटिझम असू शकतो. गर्भावस्थेत डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे स्वतःहून कधीही बंद करू नका. शंका असल्यास स्त्रीरोगतज्ज्ञ किंवा संबंधित डॉक्टरांशी बोला.

तसेच, ऑटिझम पालकांच्या संगोपनामुळे किंवा "चुकीच्या वागण्यामुळे" होत नाही.

ऑटिझमबद्दलचे गैरसमज आणि तथ्ये

• गैरसमज: लसीकरणामुळे ऑटिझम होतो.
  तथ्य: WHO नुसार अनेक वर्षांच्या विस्तृत संशोधनात MMR लस ऑटिझमला कारणीभूत नसल्याचे सिद्ध झाले आहे. ज्या जुन्या अभ्यासाने असा संबंध सुचवला होता तो चुकीचा आणि फसवा ठरला आणि मागे घेण्यात आला. इतर बालकांच्या लसींमुळेही ऑटिझमचा धोका वाढत नाही. मुलाचे लसीकरण वेळापत्रकानुसार पूर्ण करा.

• गैरसमज: पालकांच्या वाईट संगोपनामुळे मूल ऑटिस्टिक होते.
  तथ्य: असे नाही. ऑटिझम मेंदूच्या विकासाशी संबंधित आहे.

• गैरसमज: ऑटिझम हा मानसिक आजार आहे किंवा संसर्गाने पसरतो.
  तथ्य: ऑटिझम ही न्यूरोडेव्हलपमेंटल स्थिती आहे. ती संसर्गजन्य नाही.

• गैरसमज: ऑटिस्टिक मुलांना भावना नसतात किंवा त्यांना प्रेम समजत नाही.
  तथ्य: त्यांना भावना असतात. त्या व्यक्त करण्याची आणि समजून घेण्याची पद्धत वेगळी असू शकते.

• गैरसमज: ऑटिझम असलेली सर्व मुले बोलू शकत नाहीत किंवा सर्वच "जिनिअस" असतात.
  तथ्य: दोन्ही चुकीचे आहे. WHO नुसार ऑटिस्टिक व्यक्तींची बौद्धिक क्षमता खूप वेगवेगळी असते. काहींना बोलण्यात मोठी अडचण असते, तर काही उत्तम बोलतात.

• गैरसमज: मूल मोठे झाल्यावर आपोआप ठीक होईल.
  तथ्य: वाट पाहिल्याने मौल्यवान वेळ जाऊ शकतो. लवकर मदत सुरू केल्यास कौशल्ये विकसित होण्यास चांगली मदत होते.

• गैरसमज: एखादे औषध, आहारातील बदल किंवा आयुर्वेदिक उपचाराने ऑटिझम पूर्ण बरा होतो.
  तथ्य: ऑटिझम "बरा" करणारा कोणताही एकच उपचार सिद्ध झालेला नाही. अप्रमाणित आणि महागड्या उपचारांच्या दाव्यांपासून सावध रहा.

• गैरसमज: मोबाइल किंवा टीव्हीमुळे ऑटिझम होतो.
  तथ्य: स्क्रीन वेळेमुळे ऑटिझम होतो असा ठोस पुरावा नाही. मात्र जास्त स्क्रीन वेळ संवाद आणि खेळाच्या संधी कमी करू शकतो. म्हणून लहान मुलांचा स्क्रीन वेळ मर्यादित ठेवणे चांगले.

ऑटिझमचे निदान कसे केले जाते?

ऑटिझमचे निदान रक्ताच्या किंवा एकाच चाचणीने होत नाही. निदान तज्ज्ञांच्या निरीक्षणावर, पालकांकडून घेतलेल्या विकासाच्या इतिहासावर आणि प्रमाणित साधनांवर आधारित असते.

पायरी 1: स्क्रीनिंग

स्क्रीनिंग म्हणजे जोखीम असलेल्या मुलांची प्राथमिक ओळख. American Academy of Pediatrics ऑटिझमसाठी खास स्क्रीनिंग 18 आणि 24 महिन्यांच्या तपासणीत करण्याची शिफारस करते. M-CHAT-R/F ही पालकांनी भरायची प्रश्नावली 16 ते 30 महिन्यांच्या मुलांसाठी वापरली जाते. स्क्रीनिंगमध्ये जोखीम दिसली तरी ते निदान नसते. ते फक्त पुढील मूल्यमापनाची गरज दर्शवते.

पायरी 2: सर्वसमावेशक मूल्यमापन

यामध्ये साधारणपणे खालील गोष्टी तपासल्या जातात:

• मुलाच्या विकासाचा इतिहास (पालकांकडून)

• मुलाच्या संवाद, खेळ आणि वर्तनाचे निरीक्षण

• ऐकणे आणि दृष्टीची तपासणी

• गरज वाटल्यास अनुवांशिक किंवा न्यूरोलॉजिकल तपासण्या

• ADOS, ADI-R, CARS अशा प्रमाणित साधनांचा वापर

भारतात INDT-ASD आणि Indian Scale for Assessment of Autism (ISAA) ही स्थानिक साधने देखील वापरली जातात. ISAA मध्ये 40 मुद्दे आणि 6 क्षेत्रे आहेत. ते प्रामुख्याने तीव्रता मोजण्यासाठी आणि डिसेबिलिटी सर्टिफिकेटसाठी वापरले जाते. निदान स्वतः सर्वसमावेशक मूल्यमापनावर आधारित असावे.

DSM-5 निकष थोडक्यात

निदानासाठी दोन्ही क्षेत्रांतील लक्षणे असावी लागतात:

1. सामाजिक संवाद आणि संवादात सातत्याने फरक: भावनिक देवाणघेवाण, हावभाव आणि डोळ्यांचा संपर्क यांसारखा गैर-शाब्दिक संवाद, आणि नाती बनवणे व टिकवणे

2. पुनरावृत्तीचे वर्तन, आवडी किंवा क्रिया: पुनरावृत्तीच्या हालचाली किंवा बोलणे, दिनक्रमाचा आग्रह, अत्यंत मर्यादित आवडी, किंवा संवेदनांना जास्त किंवा कमी प्रतिसाद, यापैकी किमान दोन

ही लक्षणे लहान वयापासून असावी लागतात आणि दैनंदिन कामकाजावर परिणाम करणारी असावी लागतात.

ऑटिझमचे निदान कोण करतात?

मुलाच्या गरजेनुसार बालरोगतज्ज्ञ, विकासात्मक बालरोगतज्ज्ञ (developmental pediatrician), बाल मानसोपचारतज्ज्ञ, क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट, स्पीच-लँग्वेज पॅथॉलॉजिस्ट, ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट आणि ऑडिओलॉजिस्ट यांची टीम मूल्यमापनात सहभागी होऊ शकते.

ऑटिझमचे उपचार आणि थेरपी

सध्या ऑटिझम पूर्णपणे "बरा" करणारे कोणतेही एक औषध किंवा उपचार नाही. मात्र वैज्ञानिक पुराव्यावर आधारित थेरपी आणि आधारामुळे मुलाचे संवाद, सामाजिक आणि दैनंदिन कौशल्य सुधारू शकते. WHO नुसार लवकर सुरू केलेल्या पुराव्यावर आधारित मानसिक-सामाजिक हस्तक्षेपांमुळे ऑटिस्टिक मुलांची संवादक्षमता आणि सामाजिक कौशल्ये सुधारू शकतात. याचा फायदा मुलाला आणि काळजी घेणाऱ्या कुटुंबालाही होतो.

उपचार मुलाच्या गरजेनुसार ठरतो. यामध्ये खालील गोष्टी असू शकतात:

• स्पीच आणि लँग्वेज थेरपी: शब्दसंग्रह, वाक्यरचना, प्रश्नांची उत्तरे, सूचना समजणे, संभाषण कौशल्ये आणि हावभावांसारखा गैर-शाब्दिक संवाद विकसित करण्यास मदत. जे मूल बोलत नाही त्याच्यासाठी चित्रांच्या मदतीने संवाद (PECS) किंवा इतर पर्यायी संवाद पद्धती (AAC) वापरल्या जातात.

• ऑक्युपेशनल थेरपी (OT): संवेदनांवर प्रक्रिया, हातांच्या बारीक हालचाली आणि स्वतःची काळजी घेण्याची कौशल्ये.

• विकासात्मक आणि वर्तणूक आधारित पद्धती: उदा. Early Start Denver Model, Responsive Teaching, ABA. यांचा उद्देश सकारात्मक संवाद वाढवणे आणि नवीन कौशल्ये शिकवणे हा असतो.

• संरचित शिक्षण (उदा. TEACCH) आणि सामाजिक कौशल्य प्रशिक्षण

• पालक प्रशिक्षण: पालकांना घरी मुलाशी संवाद साधण्याचे प्रशिक्षण मिळाल्यास थेरपीचा फायदा वाढतो.

• शैक्षणिक आधार: वैयक्तिक शिक्षण योजना (IEP), विशेष शिक्षक आणि शाळेतील सोयी.

• औषधे: ऑटिझमसाठी स्वतंत्र औषध नाही. मात्र चिंता, चिडचिड, झोपेचे प्रश्न किंवा फिट्स यांसारख्या सोबतच्या लक्षणांसाठी विशेषज्ञ डॉक्टर औषधे देऊ शकतात. ती नेहमी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्यावीत.

सावधगिरी: सोशल मीडिया किंवा जाहिरातीतील “100% बरा करण्याच्या” दाव्यांवर विश्वास ठेवू नका. कोणतीही नवीन थेरपी किंवा आहारबदल सुरू करण्यापूर्वी मुलाच्या डॉक्टरांशी आणि थेरपिस्टशी चर्चा करा.

ऑटिझमबरोबर आढळणाऱ्या इतर स्थिती

WHO नुसार ऑटिझम असलेल्या अनेक व्यक्तींमध्ये अपस्मार (epilepsy), चिंता (anxiety), नैराश्य आणि ADHD यांसारख्या स्थिती सोबत आढळतात. काही मुलांमध्ये झोपेचे, खाण्याचे किंवा पचनाचे प्रश्नही असू शकतात. याची नोंद डॉक्टरांना देणे आणि त्यावर स्वतंत्र उपचार घेणे महत्त्वाचे आहे. कारण या समस्या सुटल्यास मुलाला थेरपीचा अधिक चांगला फायदा होतो.

घरी पालक कशी मदत करू शकतात?

थेरपिस्ट आठवड्यातून काही तास मुलासोबत असतात, पण मुलाचा बहुतांश वेळ घरी जातो. म्हणून पालकांचा सहभाग फार महत्त्वाचा आहे. काही सोप्या गोष्टी:

• मुलाच्या प्रयत्नाला प्रतिसाद द्या. मुलाने आवाज केला, इशारा केला किंवा तुमच्याकडे पाहिले, तर लगेच त्याला उत्तर द्या.

• मुलाच्या आवडीच्या खेळात सहभागी व्हा आणि त्याचे अनुकरण करा. यातून संवादाची संधी तयार होते.

• गरजेची वस्तू लगेच देण्याऐवजी थोडा वेळ थांबा आणि मुलाला इशारा, शब्द किंवा चित्राद्वारे मागण्याची संधी द्या.

• लहान, सोपी वाक्ये वापरा. गरजेनुसार हावभाव आणि चित्रांची जोड द्या.

• दैनंदिन दिनक्रम ठरावीक ठेवा. चित्रांचे वेळापत्रक (visual schedule) वापरा आणि बदल होणार असल्यास आधी सांगा.

• संवेदनांबाबत मूल काय सहन करू शकत नाही हे ओळखा आणि शक्य तितके अनुकूल वातावरण ठेवा, उदा. आवाज कमी करणे.

• छोट्या प्रगतीचेही कौतुक करा.

• स्वतःच्या विश्रांतीकडे आणि भावनिक आरोग्याकडेही लक्ष द्या. पालक समूहांशी जोडले गेल्यास मोठा आधार मिळू शकतो.

शाळा आणि शिक्षण

ऑटिझम असलेली अनेक मुले शाळेत शिकतात. शाळेची निवड करताना मुलाच्या गरजा आणि मिळणारी मदत विचारात घ्या. शिक्षकांशी मुलाच्या सवयी, संवेदनांचे त्रास आणि सर्वात प्रभावी संवाद पद्धत याबद्दल मोकळेपणाने बोला. उपयुक्त सोयी:

• चित्रांच्या आधारे सूचना आणि वेळापत्रक

• शांत जागा, ब्रेकची सोय

• परीक्षेत किंवा कामात अधिक वेळ

• वैयक्तिक शिक्षण योजना (IEP)

भारतातील Rights of Persons with Disabilities (RPwD) Act, 2016 नुसार शैक्षणिक संस्थांनी समावेशक शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे आणि दिव्यांग विद्यार्थ्यांना आवश्यक सोयी देणे अपेक्षित आहे.

भारतातील कायदेशीर हक्क: डिसेबिलिटी सर्टिफिकेट आणि UDID

RPwD Act, 2016 मध्ये ऑटिझम “specified disability” म्हणून मान्य आहे. म्हणजे ऑटिझम असलेल्या व्यक्तींना कायद्यानुसार हक्क आणि काही सरकारी योजनांचा लाभ मिळू शकतो.

• ऑटिझमचे निदान झाले म्हणजे आपोआप डिसेबिलिटी सर्टिफिकेट मिळत नाही. त्यासाठी अधिकृत वैद्यकीय प्राधिकरणाकडून मूल्यांकन होते.

• "बेंचमार्क डिसेबिलिटी" म्हणजे साधारणपणे किमान 40% अपंगत्व, जे सक्षम प्राधिकरणाने प्रमाणित केलेले असते.

• UDID (Unique Disability ID) हे दिव्यांग व्यक्तींसाठी राष्ट्रीय स्तरावर वापरले जाणारे एकच ओळखपत्र आहे. सरकारी UDID पोर्टलवर ऑनलाइन अर्ज करता येतो. अर्ज मंजूर झाल्यास डिसेबिलिटी सर्टिफिकेट आणि UDID कार्ड मिळते.

• साधारणपणे वैद्यकीय अहवाल, ओळख आणि पत्त्याचे पुरावे यांसारखी कागदपत्रे लागतात. प्रमाणपत्र कायमस्वरूपी किंवा ठराविक कालावधीसाठी वैध असू शकते.

• शिष्यवृत्ती, प्रवास सवलत, शैक्षणिक सहाय्य अशा सुविधा राज्यानुसार वेगळ्या असू शकतात. अचूक माहितीसाठी आपल्या जिल्ह्यातील अधिकृत कार्यालयात चौकशी करा.

शासकीय लवकर हस्तक्षेप सेवा (RBSK आणि DEIC)

Rashtriya Bal Swasthya Karyakram (RBSK) अंतर्गत 0 ते 18 वर्षांच्या मुलांसाठी विकासात्मक विलंब आणि ऑटिझमसारख्या स्थितींची तपासणी केली जाते. 6 वर्षांखालील मुलांची अंगणवाडीत तपासणी होते. गरज वाटल्यास त्यांना जिल्हा रुग्णालयातील District Early Intervention Centre (DEIC) कडे पाठवले जाते. सेवा जिल्ह्यानुसार वेगवेगळ्या असू शकतात, म्हणून आपल्या जवळच्या आरोग्य केंद्रात किंवा जिल्हा रुग्णालयात चौकशी करा.

ऑटिझम आयुष्यभर राहतो का? प्रौढ आणि भविष्य

ऑटिझम ही आयुष्यभराची स्थिती आहे, पण व्यक्तीच्या गरजा आणि क्षमता काळानुसार बदलत राहतात. WHO नुसार काही ऑटिस्टिक व्यक्ती स्वतंत्रपणे जगू शकतात, तर काहींना आयुष्यभर काळजी आणि आधार लागतो. योग्य आधार, समजूतदार वातावरण आणि संधी मिळाल्यास अनेक ऑटिस्टिक व्यक्ती शिक्षण, काम आणि समाजात अर्थपूर्ण सहभाग घेऊ शकतात.

मोठ्या वयात लक्षणांचा अर्थ कळल्यास किंवा लहानपणी निदान न झाल्यास, प्रौढ व्यक्तीही तज्ज्ञांकडून मूल्यमापन करून घेऊ शकतात. प्रौढांमध्ये काही लक्षणे चिंता किंवा OCD सारख्या स्थितींशी मिळतीजुळती दिसतात, त्यामुळे अनुभवी तज्ज्ञांकडूनच तपासणी करून घ्यावी.

ऑटिझमची लक्षणे दिसल्यास काय करावे?

"थोडे मोठे झाल्यावर आपोआप ठीक होईल" असे म्हणून खूप काळ वाट पाहू नका. खालील पावले उपयुक्त ठरतात:

1. बालरोगतज्ज्ञ किंवा विकासात्मक तज्ज्ञांना भेटा.

2. ऐकण्याची तपासणी (hearing test) आणि बोलण्या-भाषेचे मूल्यमापन (speech-language evaluation) करून घ्या.

3. विकासात्मक मूल्यमापन करून घ्या. गरज असल्यास बाल मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्टचा सल्ला घ्या.

4. मूल्यमापनापूर्वी तयारी करा: मुलाच्या लक्षणांचे छोटे व्हिडिओ, विकासाचे टप्पे (कधी हसले, कधी बसले, कधी पहिला शब्द बोलले), आधीचे वैद्यकीय अहवाल आणि तुमचे प्रश्न लिहून न्या.

5. थेरपी प्लॅन समजून घ्या आणि घरी कशी मदत करायची ते थेरपिस्टकडून शिका.

6. अप्रमाणित उपचारांपासून लांब रहा.

VR Speech & Hearing Clinic मध्ये मार्गदर्शन

मुलाला बोलण्यास उशीर होत असेल, नावाला प्रतिसाद कमी असेल किंवा संवादात अडचण वाटत असेल, तर VR Speech & Hearing Clinic मध्ये मुलाच्या ऐकण्याची तपासणी आणि बोलण्या-भाषेचे मूल्यमापन करून घेता येते. यातून मुलाच्या संवादाच्या गरजा समजतात आणि त्यानुसार वैयक्तिक स्पीच-लँग्वेज थेरपी प्लॅन आखता येतो. ऑटिझमचे औपचारिक निदान बहुविद्याशाखीय तज्ज्ञ टीमकडून होते. गरज वाटल्यास योग्य तज्ज्ञांकडे जाण्याबाबत आम्ही मार्गदर्शन करतो.

थेरपीमध्ये पालकांचा सहभाग महत्त्वाचा असल्यामुळे पालकांनाही घरी मुलाशी संवाद कसा साधायचा याबाबत मार्गदर्शन दिले जाते. आमच्या पुणे, अहिल्यानगर (अहमदनगर) आणि छत्रपती संभाजीनगर येथील सेवांबाबत माहितीसाठी 9112717179 वर संपर्क करा किंवा अपॉइंटमेंट बुक करा.

निष्कर्ष

Autism meaning in Marathi म्हणजे ऑटिझम किंवा स्वमग्नता. ऑटिझम ही मेंदूच्या विकासाशी संबंधित स्थिती असून तिचा परिणाम सामाजिक संवाद, भाषा, वर्तन आणि संवेदनांवर वेगवेगळ्या प्रकारे होतो. ती पालकांच्या चुकीमुळे किंवा लसीमुळे होत नाही आणि एखाद्या एकाच उपचाराने "बरी" होत नाही. मात्र लवकर ओळख, योग्य मूल्यमापन, ऐकण्याची तपासणी, पुराव्यावर आधारित थेरपी, कुटुंबाचा सहभाग आणि समजूतदार शाळा-समाज यांच्या मदतीने मुलाला आपल्या क्षमता विकसित करण्यास मोठी मदत मिळते.

मुलाच्या विकासाबद्दल चिंता वाटत असेल तर वाट पाहू नका. आजच तज्ज्ञांशी बोला.

वैद्यकीय सूचना: हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. तो डॉक्टरांच्या निदानाला किंवा उपचारांना पर्याय नाही. मुलाच्या आरोग्याबाबत निर्णय घेण्यापूर्वी पात्र तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.

Autism Meaning in Marathi – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

1. Autism meaning in Marathi काय आहे?

Autism meaning in Marathi म्हणजे ऑटिझम किंवा स्वमग्नता. वैद्यकीय भाषेत याला Autism Spectrum Disorder (ASD) म्हणतात.

2. ऑटिझम म्हणजे काय?

ऑटिझम ही मेंदूच्या विकासाशी संबंधित स्थिती आहे. यामुळे सामाजिक संवाद, भाषा आणि संवाद, वर्तन आणि संवेदनांना दिल्या जाणाऱ्या प्रतिसादात फरक दिसतो.

3. ऑटिझमची सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

नावाला कमी प्रतिसाद, डोळ्यांचा संपर्क कमी, बोट दाखवणे किंवा टाटा करणे असे इशारे न करणे, बोलण्यास उशीर, पुनरावृत्तीचे वर्तन, ठराविक आवडी आणि दिनक्रम बदलल्यास अस्वस्थता ही काही संभाव्य लक्षणे आहेत. आधी शिकलेले शब्द किंवा कौशल्ये हरवल्यास लगेच तज्ज्ञांना दाखवा.

4. प्रत्येक उशिरा बोलणाऱ्या मुलाला ऑटिझम असतो का?

नाही. बोलण्यास उशीर होण्याची ऐकण्याची समस्या, भाषा विकासातील विलंब आणि इतर अनेक कारणे असू शकतात. ऑटिझमचे निदान करण्यासाठी संपूर्ण विकासात्मक मूल्यमापन आवश्यक असते.

5. ऑटिझमचे निदान कोण करतात?

बालरोगतज्ज्ञ, विकासात्मक बालरोगतज्ज्ञ, बाल मानसोपचारतज्ज्ञ, क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट आणि संबंधित तज्ज्ञांची टीम मूल्यमापन करते. स्पीच-लँग्वेज पॅथॉलॉजिस्ट आणि ऑडिओलॉजिस्ट संवाद आणि ऐकण्याच्या मूल्यमापनात मदत करतात.

6. ऑटिझम पूर्णपणे बरा होतो का?

ऑटिझम बरा करणारा कोणताही एकच उपचार किंवा औषध सिद्ध झालेले नाही. मात्र योग्य थेरपी आणि आधाराने मुलाचे संवाद, सामाजिक आणि दैनंदिन कौशल्य सुधारू शकते.

7. ऑटिझमची कारणे कोणती?

एकच निश्चित कारण नाही. अनुवांशिक आणि पर्यावरणीय घटकांचा एकत्रित परिणाम असू शकतो. पालकांचे वाढलेले वय, मुदतपूर्व जन्म आणि गर्भावस्थेतील काही परिस्थिती हे अभ्यासांत आढळलेले जोखीम घटक आहेत. ऑटिझम पालकांच्या संगोपनामुळे होत नाही.

8. लसीमुळे ऑटिझम होतो का?

नाही. WHO नुसार MMR लस आणि इतर बालकांच्या लसींमुळे ऑटिझम होत नाही, हे अनेक अभ्यासांत सिद्ध झाले आहे.

9. ऑटिझममध्ये Speech Therapy उपयोगी आहे का?

होय, मुलाच्या गरजेनुसार स्पीच-लँग्वेज थेरपी शब्दसंग्रह, वाक्यरचना, संभाषण आणि सामाजिक संवाद कौशल्ये विकसित करण्यास मदत करू शकते. जे मूल बोलत नाही त्याच्यासाठी चित्र किंवा इतर पर्यायी संवाद पद्धती वापरल्या जातात.

10. ऑटिझम असलेल्या मुलाची hearing test का करावी?

ऐकण्याच्या समस्येमुळे भाषा आणि संवादाचा विकास प्रभावित होतो. काही वेळा ऐकण्याची समस्या आणि ऑटिझमची लक्षणे सारखी दिसतात किंवा दोन्ही एकत्र असू शकतात. म्हणून मूल्यमापनात hearing evaluation करणे महत्त्वाचे आहे.

11. ऑटिझम आणि ADHD मध्ये काय फरक आहे?

ऑटिझममध्ये मुख्यतः सामाजिक संवाद आणि पुनरावृत्तीच्या वर्तनात फरक दिसतो. ADHD मध्ये लक्ष टिकवण्यात अडचण, अति चंचलता आणि आवेग ही प्रमुख लक्षणे असतात. दोन्ही स्थिती एकाच मुलात असू शकतात, म्हणून तज्ज्ञांचे मूल्यमापन गरजेचे आहे.

12. ऑटिझम आयुष्यभर राहतो का?

होय, ऑटिझम आयुष्यभराची स्थिती आहे. मात्र व्यक्तीच्या गरजा आणि क्षमता काळानुसार बदलतात आणि योग्य आधाराने जीवनाची गुणवत्ता सुधारू शकते.

13. ऑटिझमसाठी डिसेबिलिटी सर्टिफिकेट आणि UDID कसे मिळते?

RPwD Act, 2016 अंतर्गत ऑटिझम मान्यताप्राप्त आहे. UDID पोर्टलवर ऑनलाइन अर्ज करून, अधिकृत वैद्यकीय प्राधिकरणाच्या मूल्यांकनानंतर डिसेबिलिटी सर्टिफिकेट आणि UDID कार्ड मिळते. आवश्यक कागदपत्रे आणि स्थानिक प्रक्रिया यासाठी आपल्या जिल्ह्यातील अधिकृत कार्यालयात चौकशी करा.

14. ऑटिझम असलेल्या मुलाला शाळेत जाता येते का?

होय. ऑटिझम असलेली अनेक मुले शिक्षण घेतात. प्रत्येक मुलाच्या गरजा वेगळ्या असतात, म्हणून योग्य सोयी, वैयक्तिक शिक्षण योजना आणि शिक्षकांशी चांगला संवाद महत्त्वाचा असतो.

15. ऑटिझमचे निदान किती वयात होऊ शकते?

अनुभवी तज्ज्ञ अनेकदा 18 ते 24 महिन्यांच्या वयातही ऑटिझम ओळखू शकतात. काही मुलांचे निदान शालेय वयात किंवा मोठेपणी होते. लवकर ओळख झाल्यास लवकर आधार सुरू करता येतो.